قسمت 1: لینوکس چیست و چرا بازار کار ایران به آن نیاز دارد؟ توضیح کامل: در این قسمت با تاریخچه لینوکس، تفاوت آن با ویندوز و دلایل محبوبیتش در بازار کار ایران آشنا می‌شوید. سرفصل‌های ریز این قسمت: لینوکس چیست؟ یک سیستم‌عامل متن‌باز (متن باز = کد آن در دسترس همه است) تفاوت لینوکس با ویندوز در یک نگاه: ویندوز: پولی، سنگین، مناسب کاربر عادی، بدافزار بیشتر لینوکس: رایگان، سبک، مناسب سرور و برنامه‌نویس، امنیت بالا چرا در ایران لینوکس مهم است؟ بیش از ۸۰٪ سرورهای شرکت‌های ایرانی روی لینوکس اجرا می‌شوند سیستم‌های بانکی، مخابرات، اپراتورهای همراه و بسیاری از سازمان‌ها مشاغل حوزه شبکه، دیتاسنتر، برنامه‌نویسی بک‌اند و devops نیازمند لینوکس هستند معرفی توزیع‌های محبوب لینوکس: Ubuntu: محبوب‌ترین برای مبتدیان، مناسب دسکتاپ و سرور Debian: پایدار و قابل اعتماد برای سرورهای حساس CentOS / Rocky Linux: محبوب در شرکت‌های بزرگ (مشابه RedHat) Fedora: جدیدترین فناوری‌ها، مناسب توسعه‌دهندگان بازار کار لینوکس در ایران: چه شغل‌هایی و با چه درآمدی؟ زمان تقریبی ویدئو: ۶ دقیقه قسمت 2: نصب لینوکس روی ماشین مجازی (یا WSL در ویندوز) توضیح کامل: برای یادگیری لینوکس نیازی به حذف ویندوز ندارید. دو روش آسان و رایگان به شما یاد می‌دهم. سرفصل‌های ریز این قسمت: روش اول: ماشین مجازی با VirtualBox (مناسب همه) دانلود و نصب VirtualBox (رایگان) دانلود فایل ISO اوبونتو از سایت ubuntu.com ساخت یک ماشین مجازی جدید: نام: Ubuntu رم: حداقل ۲ گیگابایت فضای هارد: ۲۵ گیگابایت نصب اوبونتو روی ماشین مجازی (قدم به قدم با تصویر) اولین بوت و ورود به محیط دسکتاپ روش دوم: WSL در ویندوز ۱۰/۱۱ (فقط خط فرمان) فعال کردن ویژگی WSL در کنترل پنل ویندوز نصب اوبونتو از فروشگاه مایکروسافت اجرای اولین ترمینال لینوکس در ویندوز مقایسه دو روش: کدام را انتخاب کنیم؟ VirtualBox: محیط کامل دسکتاپ، مناسب تمرین تمام دستورات WSL: سبک و سریع، فقط خط فرمان، اشتراک فایل با ویندوز زمان تقریبی ویدئو: ۷ دقیقه قسمت 3: آشنایی با محیط دسکتاپ و ترمینال (اولین دیدار با خط فرمان) توضیح کامل: وارد اوبونتو شده‌اید. این قسمت شما را با محیط آشنا می‌کند و اولین دستورها را می‌نویسید. سرفصل‌های ریز این قسمت: آشنایی با محیط دسکتاپ GNOME (شکل و شمایل اوبونتو) فرق ترمینال و شل (Terminal vs Shell) شل‌های مختلف: Bash (پیش‌فرض)، Zsh، Fish باز کردن ترمینال: Ctrl+Alt+T یا جستجو در منو اولین دستورها: whoami → اسم کاربر فعلی را نشان می‌دهد pwd → محل فعلی را در درخت پوشه‌ها نشان می‌دهد (Print Working Directory) date → تاریخ و ساعت سیستم را نشان می‌دهد cal → تقویم ماه جاری را نشان می‌دهد clear یا Ctrl+L → صفحه ترمینال را پاک می‌کند exit → بستن ترمینال ساختار خط فرمان: [user@hostname:~]$ نکته مهم: لینوکس به حروف بزرگ و کوچک حساس است (FILE با file فرق دارد) تمرین عملی: همه دستورات بالا را خودتان تایپ کنید و خروجی را ببینید. زمان تقریبی ویدئو: ۵ دقیقه

قسمت 4: گشت و گذار در سیستم فایل (ls, cd, pwd) توضیح کامل: لینوکس بدون توانایی حرکت در پوشه‌ها و دیدن محتویات، تقریباً غیرقابل استفاده است. این سه دستور، پایه و اساس کار با فایل‌ها هستند. سرفصل‌های ریز این قسمت: دستور pwd (مرور از قسمت قبل): نمایش مسیر فعلی: تایپ کنید pwd خروجی نمونه: /home/your-username دستور ls (لیست گرفتن از محتویات): ls → نمایش نام فایل‌ها و پوشه‌های مسیر فعلی ls -l → نمایش جزئیات (مجوزها، مالک، اندازه، تاریخ تغییر) ls -a → نمایش فایل‌های مخفی (آنهایی که با نقطه شروع می‌شوند مثل .bashrc) ls -la یا ls -l -a → ترکیب دو گزینه ls -h → نمایش اندازه فایل‌ها به صورت قابل خواندن برای انسان (مثلاً ۴K، ۲M) ls -R → نمایش محتویات زیرپوشه‌ها هم (recursive) دستور cd (تغییر دایرکتوری): cd /home/username/Documents → رفتن به مسیر مشخص cd .. → رفتن به یک سطح بالا (پوشه والد) cd ../.. → رفتن به دو سطح بالا cd ~ یا فقط cd → رفتن به پوشه خانه کاربر cd - → رفتن به مسیر قبلی (برگشت به عقب) cd / → رفتن به ریشه سیستم (root directory) تمرین عملی: با pwd ببینید کجا هستید با ls ببینید چه چیزهایی آن‌جا هست با cd / بروید به ریشه با ls محتویات ریشه را ببینید با cd ~ برگردید به خانه با cd .. بروید یک سطح بالا و دوباره با cd Documents وارد پوشه Documents شوید (اگر وجود دارد) زمان تقریبی ویدئو: ۵ دقیقه قسمت 5: ایجاد، کپی، جابجایی و حذف (touch, mkdir, cp, mv, rm) توضیح کامل: حالا که بلدید حرکت کنید، وقت آن رسیده که فایل و پوشه بسازید، کپی کنید، جابجا کنید و حذف کنید. سرفصل‌های ریز این قسمت: ساخت فایل و پوشه: mkdir myfolder → ساخت پوشه به نام myfolder mkdir -p parent/child/grandchild → ساخت پوشه‌های تو در تو (اگر parent وجود نداشته باشد، می‌سازد) touch myfile.txt → ساخت یک فایل خالی touch file1.txt file2.txt file3.txt → ساخت چند فایل یکجا کپی کردن: cp source.txt destination.txt → کپی فایل cp source.txt /home/user/backup/ → کپی به پوشه دیگر cp -r myfolder myfolder_copy → کپی کل یک پوشه و محتویاتش (recursive) cp *.txt backup/ → کپی همه فایل‌های txt به پوشه backup جابجایی و تغییر نام: mv oldname.txt newname.txt → تغییر نام فایل mv myfile.txt /home/user/Documents/ → جابجایی فایل به پوشه دیگر mv myfolder /home/user/Desktop/ → جابجایی کل پوشه (نیازی به -r نیست) حذف فایل و پوشه: rm myfile.txt → حذف فایل rm -i myfile.txt → قبل از حذف سوال می‌کند (مطمئن‌تر) rm -r myfolder → حذف پوشه و همه محتویاتش rm -rf myfolder → حذف اجباری بدون سوال (⚠️ خطرناک، با احتیاط!) rmdir emptyfolder → فقط پوشه خالی را حذف می‌کند هشدار: با rm -rf / سیستم خودتان را پاک می‌کنید. هرگز این دستور را اجرا نکنید. تمرین عملی: یک پوشه به نام practice بسازید داخل آن سه فایل خالی به نام‌های a.txt, b.txt, c.txt بسازید یک کپی از a.txt با نام a_copy.txt بسازید یک پوشه به نام backup بسازید و همه فایل‌های txt را به آن منتقل کنید فایل c.txt را حذف کنید کل پوشه practice را حذف کنید زمان تقریبی ویدئو: ۶ دقیقه قسمت 6: مشاهده و ویرایش فایل‌ها (cat, less, head, tail, nano, vim) توضیح کامل: ساختن فایل که خوب است، اما باید بتوانید داخل آن را ببینید و ویرایش کنید. این قسمت ابزارهای مختلف را معرفی می‌کند. سرفصل‌های ریز این قسمت: مشاهده سریع فایل: cat myfile.txt → تمام محتویات فایل را یکجا روی صفحه می‌ریزد (مناسب فایل‌های کوچک) head -n 10 myfile.txt → فقط ۱۰ خط اول فایل را نشان می‌دهد tail -n 10 myfile.txt → فقط ۱۰ خط آخر فایل را نشان می‌دهد tail -f logfile.txt → فایل را مانیتور می‌کند (هر خط جدید اضافه شود، نشان می‌دهد) – بسیار کاربردی برای دیدن لاگ‌ها مشاهده تعاملی با less: less longfile.txt → صفحه به صفحه فایل را نشان می‌دهد کلیدهای داخل less: Space یا Page Down → صفحه بعد b یا Page Up → صفحه قبل g → برو به ابتدای فایل G → برو به انتهای فایل /word → جستجوی کلمه (بعد از جستجو با n به نتیجه بعدی بروید) q → خروج از less ویرایش با nano (ساده و مناسب مبتدیان): nano myfile.txt → باز کردن فایل برای ویرایش راهنمای نانو (در پایین صفحه نوشته شده): Ctrl+O → ذخیره فایل (بعد از آن Enter بزنید) Ctrl+X → خروج از نانو Ctrl+K → برش خط جاری Ctrl+U → چسباندن خط برش داده شده Ctrl+W → جستجو نانو در همه توزیع‌ها نصب است و بسیار ساده است. اشاره به vim (برای آینده): vim یک ویرایشگر بسیار قدرتمند ولی پیچیده است حالت‌های مختلف دارد (Normal, Insert, Visual) برای خروج از vim اگر تصادفاً وارد شدید: Esc سپس :q! و Enter نیازی نیست در سطح مبتدی vim یاد بگیرید. نانو کافی است. تمرین عملی: یک فایل به نام notes.txt بسازید با نانو چند خط در آن بنویسید و ذخیره کنید با cat محتوا را ببینید با head -n 2 فقط دو خط اول را ببینید فایل را با less باز کنید و جستجو کنید زمان تقریبی ویدئو: ۵ دقیقه قسمت 7: مجوزهای فایل (Permissions) و مالکیت (chmod, chown) توضیح کامل: لینوکس امنیت خود را مدیون سیستم مجوزهاست. هر فایل و پوشه مشخص می‌کند چه کسی می‌تواند آن را بخواند، بنویسد یا اجرا کند. سرفصل‌های ریز این قسمت: سه نوع دسترسی: r (read) → خواندن (مشاهده محتوا) w (write) → نوشتن (تغییر، ویرایش، حذف) x (execute) → اجرا (برای فایل‌های اجرایی مثل برنامه‌ها و اسکریپت‌ها) سه گروه کاربری: u (user) → مالک فایل (کسی که فایل را ساخته) g (group) → گروه کاربری (مجموعه کاربرانی که در یک گروه هستند) o (other) → دیگران (همه کاربران دیگر سیستم) مشاهده مجوزها با ls -l: خروجی نمونه: -rw-r--r-- 1 alireza alireza 1234 Jan 1 12:00 file.txt کاراکتر اول: - برای فایل، d برای دایرکتوری (پوشه) سه کاراکتر بعد: دسترسی‌های مالک (rw- یعنی خواندن و نوشتن، بدون اجرا) سه کاراکتر بعد: دسترسی‌های گروه (r-- یعنی فقط خواندن) سه کاراکتر بعد: دسترسی‌های دیگران (r-- یعنی فقط خواندن) تغییر مجوزها با chmod: روش نمادین (Symbolic): chmod u+x file.sh → به مالک اجازه اجرا بده chmod g-w file.txt → از گروه اجازه نوشتن را بگیر chmod o+r file.txt → به دیگران اجازه خواندن بده chmod a+x script.sh → به همه (all) اجازه اجرا بده روش عددی (Octal) – سریع و رایج: هر دسترسی یک عدد دارد: r=4, w=2, x=1 جمع این اعداد برای هر گروه (مثلاً rwx = 4+2+1 = 7) chmod 755 file.sh → مالک: 7 (rwx)، گروه: 5 (r-x)، دیگران: 5 (r-x) chmod 644 file.txt → مالک: 6 (rw-)، گروه: 4 (r--)، دیگران: 4 (r--) مجوز رایج برای پوشه‌ها: chmod 755 foldername مجوز رایج برای فایل‌های متنی: chmod 644 filename تغییر مالکیت با chown (نیاز به دسترسی ریشه یا sudo): sudo chown newowner file.txt → تغییر مالک sudo chown newowner:newgroup file.txt → تغییر مالک و گروه همزمان sudo chown -R newowner:newgroup folder/ → تغییر مالکیت کل پوشه و زیرپوشه‌ها تمرین عملی: یک فایل خالی به نام test.sh بسازید با ls -l مجوزهای آن را ببینید (احتمالاً -rw-r--r--) با chmod u+x test.sh به خودتان اجازه اجرا بدهید مجدداً با ls -l ببینید (حالا -rwxr--r-- شده است) با chmod 755 test.sh همان کار را به روش عددی انجام دهید زمان تقریبی ویدئو: ۶ دقیقه

  قسمت 8: مدیریت فرآیندها (ps, top, kill, &) توضیح کامل: در لینوکس، هر برنامه‌ای که اجرا می‌شود یک «فرآیند» نام دارد. باید بلد باشید ببینید چه فرآیندهایی در حال اجرا هستند و در صورت لزوم یکی را متوقف کنید. سرفصل‌های ریز این قسمت: دیدن فرآیندها: ps → نمایش فرآیندهای مربوط به ترمینال فعلی ps aux → نمایش تمام فرآیندهای سیستم (a: همه کاربران، u: نمایش جزئیات، x: فرآیندهای بدون ترمینال) top → نمایش زنده و پویای فرآیندها (مرتب‌سازی بر اساس مصرف CPU) داخل top: P → مرتب‌سازی بر اساس مصرف CPU M → مرتب‌سازی بر اساس مصرف حافظه q → خروج htop → نسخه زیباتر و راحت‌تر از top (اگر نصب نیست: sudo apt install htop) خاتمه دادن به فرآیند: هر فرآیند یک PID (Process ID) دارد kill PID → درخواست خاتمه عادی به فرآیند می‌دهد kill -9 PID → اجباراً فرآیند را می‌کشد (برای فرآیندهای هنگ‌کرده) pkill processname → با نام فرآیند آن را متوقف می‌کند (مثال: pkill firefox) killall processname → همه فرآیندهای با آن نام را متوقف می‌کند اجرای برنامه در پس‌زمینه: اضافه کردن & در انتهای دستور: firefox & برنامه در پس‌زمینه اجرا می‌شود و ترمینال آزاد است jobs → نمایش کارهای در حال اجرا در همین ترمینال fg %1 → آوردن کار شماره ۱ به پیش‌زمینه Ctrl+Z → مکث (pause) فرآیند جاری bg → ادامه اجرای فرآیند متوقف شده در پس‌زمینه تمرین عملی: یک برنامه ساده مثل xeyes (اگر نصب نیست: sudo apt install x11-apps) را اجرا کنید با Ctrl+Z آن را متوقف کنید با jobs ببینید با bg به پس‌زمینه بفرستید با ps aux | grep xeyes PID آن را پیدا کنید با kill PID آن را ببندید زمان تقریبی ویدئو: ۵ دقیقه قسمت 9: نصب نرم‌افزار با APT (در اوبونتو/دبیان) توضیح کامل: در ویندوز برای نصب نرم‌افزار از سایت‌ها فایل exe دانلود می‌کنید. در لینوکس (اوبونتو) از یک فروشگاه نرم‌افزاری به نام مخزن (Repository) استفاده می‌کنید. سرفصل‌های ریز این قسمت: مخازن (Repositories) چیست؟ یک مجموعه عظیم از نرم‌افزارهای تست شده و سازگار با اوبونتو نصب از مخزن امن‌تر و ساده‌تر از دانلود از سایت است دستورات اصلی APT: sudo apt update → به‌روزرسانی فهرست نرم‌افزارهای مخزن (بدون نصب چیزی) sudo apt upgrade → به‌روزرسانی همه نرم‌افزارهای نصب شده به آخرین نسخه apt search vlc → جستجوی نرم‌افزار با نام vlc sudo apt install vlc → نصب نرم‌افزار vlc sudo apt remove vlc → حذف نرم‌افزار (اما تنظیمات آن باقی می‌ماند) sudo apt purge vlc → حذف کامل نرم‌افزار + تنظیمات sudo apt autoremove → حذف وابستگی‌های اضافی که دیگر نیاز نیست نصب با دانلود فایل .deb (مثل اینستالر exe در ویندوز): wget https://example.com/software.deb → دانلود فایل sudo dpkg -i software.deb → نصب فایل deb sudo apt install -f → رفع وابستگی‌های احتمالی تمرین عملی: مخازن را به‌روزرسانی کنید: sudo apt update برنامه htop (مانیتورینگ پیشرفته) را جستجو کنید: apt search htop آن را نصب کنید: sudo apt install htop اجرا کنید: htop خروج: q برنامه را حذف کنید: sudo apt remove htop زمان تقریبی ویدئو: ۵ دقیقه قسمت 10: پیدا کردن فایل و متن داخل فایل‌ها (find, grep) توضیح کامل: زمانی که صدها فایل در سیستم دارید، پیدا کردن یک فایل خاص یا یک کلمه خاص درون فایل‌ها کار مهمی است. سرفصل‌های ریز این قسمت: جستجوی فایل با find: find /home -name "*.txt" → جستجوی همه فایل‌های txt در پوشه home find /var/log -name "error.log" → پیدا کردن فایل دقیقاً به نام error.log find . -type f -size +10M → پیدا کردن فایل‌های بزرگتر از ۱۰ مگابایت در پوشه فعلی find / -type d -name "Downloads" → پیدا کردن پوشه‌هایی به نام Downloads در کل سیستم find . -mtime -7 → فایل‌هایی که در ۷ روز گذشته تغییر کرده‌اند find . -type f -exec ls -lh {} \; → برای هر فایل پیدا شده، یک دستور اجرا کن (مثل ls) جستجوی متن داخل فایل‌ها با grep: grep "error" logfile.txt → پیدا کردن خط حاوی کلمه error در یک فایل grep -i "error" logfile.txt → بدون توجه به بزرگ/کوچکی حروف grep -r "error" /var/log/ → جستجوی بازگشتی در همه فایل‌های پوشه log grep -n "error" file.txt → شماره خط را هم نشان بده grep -c "error" file.txt → فقط تعداد دفعات تکرار را نشان بده grep -v "error" file.txt → خطوطی که error ندارند را نشان بده (invert) ترکیب قدرتمند grep با ps و pipe (|): ps aux | grep firefox → تمام فرآیندها را بگیر و فقط آنهایی را نشان بده که firefox دارند ls -la | grep "txt" → لیست فایل‌ها را بگیر و فقط txtها را نشان بده تمرین عملی: با find . -name "*.txt" در پوشه فعلی خود فایل‌های txt را پیدا کنید یک فایل متنی با چند خط بسازید با grep "خط" filename.txt یک کلمه را جستجو کنید با ps aux | grep bash فرآیندهای مربوط بهbash را پیدا کنید زمان تقریبی ویدئو: ۵ دقیقه

  قسمت 11: نصب وب‌سرور Apache توضیح کامل: وب‌سرور برنامه‌ای است که فایل‌های یک وب‌سایت را به مرورگر کاربر می‌رساند. Apache محبوب‌ترین وب‌سرور جهان است. سرفصل‌های ریز این قسمت: Apache چیست و کجا استفاده می‌شود؟ (۷۰٪ وب‌سایت‌های جهان) به‌روزرسانی مخازن: sudo apt update نصب Apache: sudo apt install apache2 -y بررسی نصب: systemctl status apache2 (مطمئن شوید active (running) سبز باشد) باز کردن فایروال (اگر فعال است): sudo ufw allow 'Apache' پیدا کردن IP سیستم: ip a یا hostname -I باز کردن مرورگر و تایپ http://localhost یا http://[IP شما] دیدن صفحه خوش‌آمدگویی Apache (It works!) زمان تقریبی ویدئو: ۴ دقیقه قسمت 12: تغییر صفحه پیش‌فرض وب‌سایت توضیح کامل: صفحه پیش‌فرض اوبونتو را حذف می‌کنیم و صفحه اختصاصی خودمان را می‌سازیم. سرفصل‌های ریز این قسمت: مکان فایل‌های وب‌سایت در لینوکس: /var/www/html/ رفتن به آن پوشه: cd /var/www/html/ دیدن محتویات: ls -la (فایل index.html را ببینید) گرفتن دسترسی ریشه برای تغییر: sudo -i یا استفاده از sudo جلوی دستورات جایگزینی فایل: sudo rm index.html ساختن فایل جدید: sudo nano index.html نوشتن این محتوا: html <!DOCTYPE html> <html> <head> <title>من لینوکس بلدم!</title> <meta charset="utf-8"> </head> <body> <h1 style="color: blue; text-align: center;">سلام!</h1> <p style="text-align: center;">من این صفحه را با لینوکس و Apache ساختم.</p> <p style="text-align: center;">دوره لینوکس عملی را با موفقیت گذراندم.</p> </body> </html> ذخیره فایل (در nano: Ctrl+O, Enter, Ctrl+X) رفرش مرورگر (F5) و دیدن صفحه جدید (اختیاری) پاک کردن فایل لاگ‌های آپاچی برای شروع تمیز: sudo truncate -s 0 /var/log/apache2/access.log زمان تقریبی ویدئو: ۵ دقیقه قسمت 13: جمع‌بندی و معرفی منابع برای ادامه مسیر توضیح کامل: شما اکنون مهارت‌های پایه لینوکس را دارید. اما این تازه شروع راه است. سرفصل‌های ریز این قسمت: مرور سریع ۱۵ دستوری که باید حفظ کنید: ls, 2. cd, 3. pwd, 4. cp, 5. mv, 6. rm, 7. mkdir, 8. cat, 9. nano, 10. chmod, 11. ps, 12. kill, 13. apt, 14. grep, 15. find مراحل بعدی پیشنهادی: یادگیری اسکریپت‌نویسی Bash (اتوماتیک کردن کارها) آشنایی با SSH (اتصال به سرور از راه دور) تنظیمات شبکه (ip، ping، netstat، ss) کار با cron (کارهای زمانبندی شده) منابع رایگان: tldr (نسخه ساده شده man pages): sudo apt install tldr سپس tldr ls وب‌سایت linuxjourney.com (بازی و یادگیری تعاملی) کانال تلگرامی «لینوکس برای همه» نکته نهایی: بهترین راه یادگیری لینوکس، استفاده روزانه از آن است. سعی کنید تا جایی که می‌توانید از ترمینال استفاده کنید، حتی برای کارهای ساده. زمان تقریبی ویدئو: ۴ دقیقه